У 2026 годзе свет адзначае 40-я ўгодкі Чарнобыльскай катастрофы.
Аварыя на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі (ЧАЭС), якая адбылася ў ноч на 26 красавіка 1986 года, стала найбуйнейшай тэхнагеннай катастрофай у гісторыі чалавецтва. У 2016 годзе Рэзалюцыяй ААН 26 красавіка абвешчаны Міжнародным днём памяці аб чарнобыльскай катастрофе. У 2026 годзе спаўняецца 40 год з дня трагедыі.
У выніку аварыі ў атмасферу былі выкінуты вялікія аб’ёмы радыеактыўных рэчываў, радыеактыўнаму забруджванню падвергліся тэрыторыі 17 краін Еўропы. Рэспубліка Беларусь лічыцца адной з найбольш пацярпелых ад наступстваў Чарнобыльскай аварыі.
Радыёактыўнаму забруджванню падвергліся 23% тэрыторыі Беларусі. У першыя дні пасля аварыі павышэнне радыеактыўнага фону фіксавалася па ўсёй краіне, у некаторых населеных пунктах гама-выпраменьванне амаль у 2000 разоў перавышала натуральны фон. Вінаватыя ў гэтым – кароткажывучыя ізатопы ёду. Нягледзячы на тое, што паводле ацэнак спецыялістаў, ёду-131 у выкідах з ЧАЭС было ўсяго 59 грамаў, яго актыўнасць у першыя некалькі тыдняў пасля аварыі мела настолькі сур’ёзныя наступствы, што гэты эфект назвалі “ёдны ўдар”.
Ёд, паступаючы ў арганізм, назапашваецца ў шчытападобнай залозе. З-за невялікіх памераў гэтага органа, ён мог атрымаць сур’ёзныя пашкоджанні. У асноўным ізатоп трапляў у арганізм з паветра і праз ужыванне ў ежу свежага каровінага малака і гародніны. Дзеці, якія п’юць больш малака, чым дарослыя, падвергліся найбольшай рызыцы.
Ужо праз пяць гадоў пасля аварыі быў зафіксаваны рост колькасці выпадкаў захворвання на рак шчытападобнай залозы. Сярод дзяцей, якія нарадзіліся ўсяго праз год пасля аварыі, узровень захворвання застаўся на ранейшым узроўні.
Самыя небяспечныя доўгажывучыя ізатопы – цэзій-137, стронцый-90, ізатопы плутонію. Большая іх частка выпала ў 30-кіламетровай зоне адчужэння. Чарнобыльская аварыя закранула палову са 118 рэгіёнаў рэспублікі. 21% сельскагаспадарчых земляў Беларусі былі забруджаны, усялякую дзейнасць прыйшлося спыніць на плошчы ў 2,65 тысяч км2. Пацярпела чвэрць ляснога фонду Беларусі. Усяго з пацярпелых раёнаў было адселена 137,7 тыс. чалавек. Зніклі з зямлі 479 населеных пунктаў.
Устойлівай тэндэнцыяй з’яўляецца зніжэнне шчыльнасці забруджвання ў выніку натуральнага распаду радыенуклідаў. Перыяды паўраспаду найбольш актыўных цэзію і стронцыю складаюць 30 гадоў. Да 2016 года плошча забруджвання цэзіем зменшылася ў 1,7 раза, стронцыем – амаль у 1,9 раза. Па прагнозах спецыялістаў, “чыстымі” гэтыя тэрыторыі можна будзе лічыць пасля 10 перыядаў паўраспаду, гэта значыць, праз 300 гадоў.
На тэрыторыі беларускай часткі 30-кіламетровай зоны адчужэння ў 1998 годзе быў створаны Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Запаведнік па памерах больш зоны, і яго плошча нават павялічылася за кошт далучэння тэрыторый, якія адсяляюцца. Галоўная задача ўстановы разам з аховай прыроды – весці радыяцыйны маніторынг, прадухіляць лясныя пажары, каб выключыць распаўсюджванне забруджвання за межы зоны.
Запаведнік мае статус прыродаахоўнай навукова-даследчай установы. На падставе назіранняў за радыяцыйнай абстаноўкай вучоныя распрацоўваюць тэхналогіі рэабілітацыі забруджаных тэрыторый. Акрамя таго, назіранні за ваганнямі ўзроўню выпраменьвання дазволілі ўстанавіць, што яно расце падчас гарачага і засушлівага надвор’я. Разам з нарастаючым рызыкай узнікнення лясных пажараў гэта яшчэ адна патэнцыйная небяспека змены клімату.
Тэрыторыя ў межах зоны адчужэння забруджана нераўнамерна, што стварае асобныя складанасці для даследчыкаў. Акрамя прыродных прадказальных фактараў, такіх, як вільготнасць, вышыня мясцовасці, на ўзровень выпраменьвання ўплывае і колькасць, і склад якія выпалі ў пэўным месцы радыеактыўных элементаў. Галоўную небяспеку на тэрыторыі запаведніка ўяўляюць трансуранавыя ізатопы плутонію і амерыцыя.
Поўнае знікненне чалавека з гэтых месцаў стварыла ўнікальныя ўмовы для дзікай прыроды. У запаведніку насяляюць амаль усе віды жывёл і дзве трэці раслін, якія сустракаюцца ў Беларусі. Ён мае міжнародны статут тэрыторыі, важнай для птушак. Тут зафіксаваны 11 відаў жывёл і 27 відаў раслін, уключаных у чырвоную кнігу Беларусі. Папуляцыя балотнай чарапахі ў запаведніку налічвае больш за 70 тысяч асобін.
Такім чынам, тэрыторыя запаведніка – унікальны не толькі для краіны, але і для ўсяго свету рэзерват біяразнастайнасці. Гэта не толькі прыродная лабараторыя па вывучэнні ўздзеяння радыяцыі на жывыя арганізмы, але і па-сапраўднаму дзікай прыроды, дзе ўжо больш за 30 гадоў чалавек застаецца вельмі рэдкім госцем. З 2018 года запаведнік стала магчыма наведаць з экскурсіяй. Сярод наведвальнікаў не толькі аматары чарнобыльскай эстэтыкі і дзікай прыроды, але і вучоныя-біёлагі, у тым ліку з Расіі і Нідэрландаў.
У Беларусі асаблівае стаўленне да Чарнобыльскай трагедыі. Так ці інакш яна закранула кожнага жыхара краіны. У Дзень памяці ахвяр Чарнобыля штогод праходзяць памятныя мерапрыемствы, малебны, ускладання кветак да мемарыялаў. Характэрна асаблівая сувязь Беларусі і Японіі. Па ініцыятыве японскага боку побач з памятным знакам “Ахвярам Чарнобыля” ўстаноўлены “Камень свету Хірасімы”, а каля Чырвонага касцёла – Звон Нагасакі, у заснаванні якога закладзена зямля ў тым ліку з тэрыторый, якія пацярпелі ад катастрофы на ЧАЭС.
